Rabies

Zoomfunctie

Moeite met het lezen van de tekst? Vrijwel alle populaire browsers geven u controle over hoe groot websites worden weergegeven.

  • Windows
    Mac OS
  • Zoom in
  • Zoom uit
  • Zoom 100%
  • Muiswiel op / neer

Rabies

Rabiës is een meldingsplichtige ziekte ingevolge artikel 15 van de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren. Elke klinische verdenking moet worden gemeld bij de NVWA via het Landelijk meldpunt Dierziekten (045-546 31 88). Bij afhandeling van verdenkingen en bij de bestrijding zijn de NVWA draaiboeken uitgangspunt en zijn de dan geldende regelgeving en de instructie van NVWA leidend.
 
Rabiës (hondsdolheid, Lyssa) is een zoönose. Mensen kunnen geïnfecteerd raken door de beet van een met rabiës aangetast dier. Het meest voor de hand ligt de beet van een hond (of een kat) of infectie via bijvoorbeeld vleermuizen. Net als de mens is het varken in feite een ‘eindgastheer’ voor het virus. Theoretisch is het mogelijk dat een mens door een besmet varken gebeten en besmet wordt. In de praktijk is dit niet beschreven.

Direct naar:

De kiem

Het betreft een kogelvormig RNA-virus (180 x 75 nm), genus Lyssavirus, familie Rabdoviridae, verwant aan Vesiculo-virus (onder andere Vesiculaire Stomatitis).

Er zijn zeven serotypen/genotypen te onderscheiden in Lyssavirus:
• Serotype 1 = rabiësvirus.
• Serotype 2,3,4 = Lagos, Mokola, Duvenhagevirus (Afrika)
• Serotype 5,6 = Europese vleermuisvirussen I & II
• Serotype 7 = Australisch vleermuisvirus
De geringe antigene variatie in serotype 1 heeft geen nadelig effect op de werkzaamheid van de algemeen gebruikte vaccins.

 


Fig. 1 Rabiësvirus

Gevoelige diersoorten

De meeste dieren zijn gevoelig voor rabiës, meestal als eindgastheer.

 

Volksgezondheid

Mensen kunnen besmet raken door een beet van een hond of kat.
 
Vaccinatie is alleen noodzakelijk voor mensen 'at risk' en dat geldt niet voor mensen in contact met varkens. Na contact zijn de maatregelen afhankelijk van de intensiteit van het contact met een verdacht/besmet dier:
  • Categorie 1 = aanraking, likken op intacte huid -> geen actie
  • Categorie 2 = wondjes zonder bloeding -> beperkt contact -> vaccinatie
  • Categorie 3 = beten, slijmvliescontact, vleermuiscontact -> ernstig, dan de wond spoelen met veel water, minstens 15 minuten wassen met zeep en ontsmetten (povidonjodium) + passieve immunisatie met humane rabiës-immunoglobuline + vaccinatie totdat duidelijk is of het betrokken dier wel of niet rabide is.

Overleving

Het virus is gevoelig voor ultravioletstraling of verwarming gedurende een uur lang bij 50 °C. Het virus wordt geïnactiveerd in zonlicht en kan niet overleven gedurende lange perioden in het milieu, behalve in een koele donkere ruimte.

 

Desinfectie

Het rabiësvirus kan worden geïnactiveerd door vetoplossers (zeepoplossingen, ether, chloroform, aceton), 1% natriumhypochloriet, 2% glutaaraldehyde, 45 tot 75% ethanol, jodiumpreparaten, quaternaire ammoniumverbindingen, formaldehyde of een lage pH.

Terug naar het begin van dit artikel

Verschijnselen van Rabies


Rabiës is een meldingsplichtige ziekte ingevolge artikel 15 van de Gezondheids- en Welzijnsziekte voor Dieren. Elke klinische verdenking moet worden gemeld bij de NVWA via het Landelijk meldpunt Dierziekten (045-546 31 88). Bij afhandeling van verdenkingen en bij de bestrijding zijn de NVWA draaiboeken uitgangspunt en zijn de dan geldende regelgeving en de instructie van NVWA leidend.
De incubatieperiode is variabel en doorgaans vrij lang. De duur is afhankelijk van de plaats van de bijtwond (afstand tot het centrale zenuwstelsel), de weerstand en de leeftijd van het dier, de virulentie van het virus en het aantal virusdeeltjes. De beschreven incubatieperiode bij varkens na een beet door vossen is 39 tot 123 dagen (zeugen, beer), 32 tot 47 dagen (vleesvarkens) en 23 tot 42 dagen (jongere biggen, na een beet door geïnfecteerde ratten).

Klinische verschijnselen

Klinisch verloop: 3 fasen in de meeste species
  1. Prodromale fase: a-specifiek
  2. Excitatie fase: agressie
  3. Uitputtingsfase: paralyse, coma, sterfte
In varkens: idem, verloop 12 uur tot 5 dagen; vaak zijn diverse hokgenoten aangetast door een gemeenschappelijk bron. Soms overleven varkens de ziekte.

 

Morbiditeit/ mortaliteit

De mortaliteit is hoog, tot 100%.
Zonder post-exposure profylaxe ontwikkelt naar schatting 20% van de mensen die gebeten zijn door hondsdolle honden rabiës. Zodra de symptomen verschijnen, is de ziekte bijna altijd fataal binnen drie weken, zelfs met intensieve zorg.

 

Uitscheiding van de kiem

Uitscheiding van de kiem vindt plaats via het speeksel van besmette dieren en vervolgens vooral door bijtwonden. Het rabiësvirus verspreidt zich niet hematogeen. Bloed, urine en ontlasting zijn niet besmettelijk.

 

Differentiaaldiagnose

Bij de eerste fase van de ziekte zijn de symptomen a-specifiek (respiratoir, nerveus) en komen vele infectieziekten differentieel diagnostisch in aanmerking. In de excitatiefase (met agressie) komen slechts in aanmerking: enterotoxemische colibacillose, streptococcose, Varkenspest, Ziekte van Aujeszky, Listeriose en botulisme.

Terug naar het begin van dit artikel

Diagnose van Rabies


Tijdens pathologisch onderzoek worden weinig typische verschijnselen gezien. Soms is er sprake van histologische afwijkingen in het centrale zenuwstelsel, variërend van milde vasculitis tot meningo-encephalitis. ‘Negri-bodies’ (= acidophiele, eosinophiele insluitsels/antigeenaggregaten in plasma van zenuwcellen) zijn zelden gezien in varkens. Momenteel wordt histologisch onderzoek, vanwege de lage sensitiviteit, niet meer aanbevolen.

Fig. 2 ‘Negri-bodies’ in zenuwcellen van met rabiës geïnfecteerde dieren; bij varkens zelden waargenomen

Aantonen van de kiem

Door de WHO en OIE wordt de directe FAT-test (fluorescent antibody test) als gouden standaard aangeduid. Met deze test wordt antigeen gedetecteerd. Antigeen is aantoonbaar in het centrale zenuwstelsel en, in mindere mate, in andere weefsels (bijvoorbeeld speekselklieren). In de hersenen is de grootste hoeveelheid virus aanwezig in de thalamus, pons en medulla oblongata. Het beste is vers materiaal, maar ook in formaline gefixeerd (hersen-) weefsel is bruikbaar.
 
Een alternatieve detectiemethode (als er geen fluorescentie-microscopie beschikbaar is), is de dRIT-test (direct rapid immunohistochemistry test). De sensitiviteit en specificiteit van deze test zijn vergelijkbaar met de FAT-test.
 
Replicatie van het virus in levende cellen is aan te tonen in celculturen of na inoculatie van muizen. Bevestiging met de FAT-test is noodzakelijk. Omdat de sensitiviteit van beide methodes gelijk is, wordt het gebruiken van celculturen aangeraden (geen gebruik proefdieren, sneller resultaat en goedkoper).

Met PCR kan rabiës virus RNA aangetoond worden en is typering van het virus mogelijk. Op die manier kan het onderscheid tussen veld en vaccinvirus gemaakt worden en kan mogelijk ook de geografische herkomst van het virus bepaald worden.

Serologie

Omdat seroconversie pas laat optreedt, en de meeste dieren sterven voordat deze is opgetreden, is serologie meestal niet bruikbaar voor het stellen van een diagnose. Serologische testen worden wel gebruikt om de reactie op vaccinatie te evalueren.
De virus neutralisatie (VN) test in celculturen is een voorgeschreven test voor internationale handel. Als alternatief kan ook gebruik gemaakt worden van een ELISA-test die gebruikmaakt van antilichamen tegen het rabiës G-proteïne. De virus neutralisatietest in muizen wordt niet meer aangeraden door de WHO en OIE.

Naslag en details:

Testmethode volgens OIE:
Agent identification is preferably done using the fluorescent antibody test (FAT). FAT provides a reliable diagnosis in 98–100% of cases for all serotypes if a potent conjugate is use. For a large number of samples, as in an epidemiological survey, polymerase chain reaction (PCR) or immunoenzyme techniques can provide rapid results. As a single negative test on fresh material does not rule out the possibility of infection, cell culture or mouse inoculation tests should be carried out simultaneously. Wherever possible, virus isolation in cell culture should replace mouse inoculation tests.
 
The identification of the agent can be supplemented in specialised laboratories by identifying any variant virus strains through the use of monoclonal antibodies, specific nucleic acid probes, or the polymerase chain reaction followed by DNA sequencing of genomic areas. Such techniques can distinguish between field and vaccine strains, and possibly identify the geographical origin of the field strains.
Serological tests: Virus neutralisation (VN) assays in cell cultures are the prescribed tests for international trade. Alternatively, use may be made of a test that is known to correlate with these, notably an enzyme-linked immunosorbent assay using antibody to the G protein.

Collection of samples: brain.
Precautions should be taken when handling central nervous system tissues from suspected rabies cases. Gloves should always be worn and precautions must be taken to prevent aerosols. The use of cutting tools, scissors and scalpels, should be used with care to prevent injury and contamination. WHO recommends pre-exposure vaccination for anyone at continual, frequent or increased risk for exposure to the rabies virus such as those working in rabies diagnostic or research laboratories.
Shipment of samples: preferably refrigerated. Other preservation techniques may be used (linked to the tests to be used for diagnosis):
  1. Formalin (inactivates the virus): FAT, immunohistochemistry or histology can be used
  2. 50% glycerol in PBS (no inactivation of virus): all tests can be used

Terug naar het begin van dit artikel

Prevalentie van Rabies


Rabiës komt voor op alle continenten, behalve Antarctica, en komt voor in meer dan 150 landen/territoria.

Meer dan 95% van de dodelijke, humane gevallen komt voor in Asië en Afrika. In tot 99% van de humane gevallen zijn honden de besmettingsbron. Het vaccineren van honden wordt door de WHO als meest kosten-efficiënte strategie voor het voorkomen van rabiës bij mensen aangehaald.

Epidemiologische cycli:

  1. ‘Urban cycle’: virus in (verwilderde) honden (en katten);
  2. ‘Sylvatic cycle’: virus in wilde dieren zoals vossen, jakhalzen en vleermuizen

De meeste dieren zijn gevoelig, maar meestal alleen als eindgastheer.
De incidentie in varkens is laag.
 

Europa 

De rabiës situatie in Europa van juli tot december 2016 is weergegeven in figuur 3.

Rabies juldec2016

Fig. 3 Rabiës situatie juli-december 2016

In het laatste EFSA rapport (Europese Unie) worden er in 2015 en 2016 geen humane gevallen van rabiës in Europa gerapporteerd. Toch worden er sporadisch humane rabiës besmettingen in Europa gemeld (2012-2014: in totaal 6), deze zijn vrijwel allemaal (5) buiten Europa opgelopen. De in Europa opgelopen rabiës besmetting dateert uit 2012 (Roemenië). In Nederland is in 2013 een reis-gerelateerde (Haïti) rabiës besmetting gerapporteerd.

In 2016 zijn in heel Europa 37.296 vossen onderzocht op rabiës, daarvan waren er 14 positief (0,04%, Polen, Roemenië en Hongarije). Van de geteste raccoons en raccoon dogs werd in slechts 1 raccoon dog het virus gevonden (1/1.172 = 0,09%). Van de geteste vleermuizen was 3,5% positief (49/1.405 = 3,5%), in Nederland is in 9 vleermuizen het Lyssavirus aangetoond. In Polen en Roemenië zijn ook positieve gevallen in vee (runderen en paarden) en huisdieren (Polen: 2 honden, Roemenië: 1 hond en 2 katten) gerapporteerd.

Rabiës meldingen bij gedomesticeerde dieren in Europa (2016):

Honden

860

Katten

875

Rundvee

522

Paarden

9

Kleine herkauwers

65

Varkens

4

Zwerfhonden

19

Overige huisdieren

9

Totaal

2363

Europese landen met de meeste meldingen bij gedomesticeerde dieren in 2016:

Rusland

888

Oekraïne

875

Turkije

367

Wit-Rusland

136

Georgië

52

Moldavië

30

Meldingen van varkens met rabiës in 2016: 4x = 0,17% van alle meldingen bij gedomesticeerde dieren (2x in Rusland, 2x in Georgië).

Cijfers over 2020:  
In Europa zijn infecties gemeld in honden in Bosnië/Herzegovina, Frankrijk, Italie, Polen en Roemenie, en Spanje (bron: ADNS en OIE).
In Afrika, de VS en Rusland zijn humane infecties gemeld na contact met coyotes, raccoons, vleermuizen en honden. Uit Azie werden infecties gemeld in runderen na contact met honden (bron: Promed).

Oost-Europa (Wit Rusland): OIE cijfers uit 2019 geven aan dat onder de vossenpopulatie nog veel Rabiës-infecties worden aangetroffen

 

Wereldwijd

Het voorkomen van rabiës bij honden en door honden naar mensen overgebrachte rabiës is in figuur 4 weergegeven. In een groot gedeelte van Europa en een aantal andere landen (o.a. Australië, Nieuw-Zeeland, Canada en Groenland) is geen rabiës bij honden en overdracht van honden naar mensen aangetoond. In Afrika en Asië komt rabiës endemisch voor.
Rabies hondhumaan2016
 
Fig. 4 Het voorkomen van rabiës bij honden en door honden naar mensen overgebrachte rabiës in 2016

Naast in honden, wordt rabiës ook in verschillende andere diersoorten aangetoond. In de Verenigde Staten komt rabiës geregeld voor bij wasberen (raccoons) en stinkdieren (skunks), maar ook besmette vossen vormen een risico. Daarnaast is het virus aangetoond in knaagdieren en zijn er diverse uitbraken bekend van rabiës overgebracht door besmette vleesmuizen. Deze dieren vormen daardoor allemaal een risico voor andere diersoorten en de mens.
Bij varkens komt rabiës niet veel voor, er zijn enkele meldingen bekend van uitbraken bij varkens in de Verenigde Staten, Brazilië, Zuid-Afrika en China.

Volgens de WHO mag een land zich officieel rabiës vrij noemen als er 2 jaar lang geen binnen het land verkregen besmetting bij mensen of dieren is opgetreden (onderbouwing door surveillance programma’s en import regulaties).


Aanpak besmette bedrijven


Meldingsplichtig

Rabies is een meldingsplichtige ziekte volgens artikel 15 van de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren. Elke verdenking van de ziekte dient te worden gemeld bij de NVWA via het Landelijk meldpunt Dierziekten (045-546 31 88).

Vaccinatie

Vaccinatie is alleen van toepassing op huisdieren (honden, katten) indien sprake is van besmettingsrisico. Mogelijk besmette mensen die niet eerder zijn gevaccineerd, dienen ook gevaccineerd te worden (naast toediening van immunoglobulinen).

 

Antibiotica

Niet van toepassing.

 

Overige maatregelen

  • Besmette dieren: onmiddellijk euthanaseren.
  • Rabiësvirus kan in vele weefsels voorkomen, dus ook in vlees. Besmette dieren zijn dan ook niet geschikt voor consumptie.
  • Contact met zieke of verdachte dieren vermijden.
  • Bij ernstige verdenking zou het bedrijfsbezoek globaal als bij Klassieke Varkens Pest (KVP) kunnen verlopen. De mogelijke bron van de besmetting moet achterhaald worden.
  • Een draaiboek is niet beschikbaar.

Preventie van Rabiës


Rabiëspreventie bestaat uit vaccinatie van huisdieren om overdracht op de mens te voorkomen. Wilde dieren dienen niet te worden behandeld of gevoerd, en wilde dieren met abnormaal gedrag moeten worden vermeden. Vleermuizen moeten worden geweerd van huizen en openbare gebouwen. In sommige gebieden kan orale vaccinatie van wilde dieren worden toegepast.

 

Bedrijfshygiëne / insleeppreventie

Zie hierboven.

 

Vaccinatie

Alleen van toepassing op huisdieren (honden, katten).

 

Regelgeving


Nederlands recht

  1. Gezondheids en Welzijns wet voor Dieren (GWWD) artikel 15.
  2. Regeling preventie, bestrijding en monitoring van besmettelijke dierziekten en zoönosen en TSE’s
Rabiës is een aangifteplichtige ziekte.

 

Europees recht

De Europese regelgeving heeft onder andere betrekking op de preventie van de (verspreiding van) rabiës door honden (en katten). Dit betreft bijvoorbeeld vaccinatie.
 

Websites en literatuur


Websites

OIE

http://www.oie.int/

WHO

http://www.who.int/

https://www.who-rabies-bulletin.org/

FAO

http://www.fao.org/

EU

http://www.ec.europa.eu/

European Centre for Disease Prevention and Control

https://ecdc.europa.eu/

EFSA

http://www.efsa.europa.eu/

Center for Food Security and Public Health

http://www.cfsph.iastate.edu/

Gray-book

http://www.vet.uga.edu/vpp/gray_book/fad/cbp.php  

 

Literatuur

Swenson SL et al. ‘Rhabdovirusses’ in Diseases of Swine 10th ed. Wiley Blackwell (2012)

Terug naar het begin van dit artikel

Oude browser

We zien dat u gebruik maakt van een verouderde browser. Niet alle onderdelen van de website zullen daardoor goed functioneren. Download nu de laatste versie van uw browser om veilig te kunnen surfen.

GD maakt gebruik van cookies om onze website te analyseren en de functionaliteit te verbeteren. Meer info vind je in ons cookiebeleid.