Zoomfunctie

Moeite met het lezen van de tekst? Vrijwel alle populaire browsers geven u controle over hoe groot websites worden weergegeven.
  • Windows
    Mac OS
  • Zoom in
  • Zoom uit
  • Zoom 100%
  • Muiswiel op / neer
Samen werken aan diergezondheid
Volg ons op...
pluimvee

Fipronil: do's en don'ts

Wel doen: Een fipronilvrije omgeving creëren
Om de fipronilconcentraties in de dieren en eieren te verminderen moet (her)opname van fipronil uit de omgeving zoveel mogelijk worden voorkomen. De meest effectieve methode is het overplaatsen van de dieren naar een schone stal. Houd er dan rekening mee dat de dieren nog steeds fipronil uitscheiden en de nieuwe omgeving zullen verontreinigen. Ook in de nieuwe stal zal dus schoongemaakt moeten worden.
Indien er geen mogelijkheid is tot overplaatsen kan de stalomgeving gereinigd (ontdaan van mest en veren) en fipronil verwijderd worden. Er is een belangrijk verschil tussen reiniging, ontsmetting en chemisch afbreken van fipronil. Met chemisch afbreken wordt namelijk bedoeld dat een stof, in dit geval fipronil, onschadelijk wordt gemaakt en zo verwijderd uit de stal. Op het moment dat fipronil slechts verwijderd wordt, bijvoorbeeld door het verwijderen van mest uit de stal, dan bevat deze mest nog steeds de schadelijke vorm van fipronil. Bij het chemisch afbreken en onschadelijk maken van fipronil wordt de stal wordt ook echt gereinigd.

Droge reiniging van de stal
Fipronil wordt opgenomen door de kip en een groot gedeelte wordt, onder andere via de mest en urine, in de actieve vorm, weer uitgescheiden. Dit betekent dat het fipronil in de mest weer opgenomen kan worden door de kip en zijn werkzaamheid behoudt. Opname kan door pikken of via de huid. Dit fipronil kan opnieuw in lichaamsvet en in eieren terechtkomen. Hoeveel er precies op deze manier opnieuw opgenomen wordt, is op dit moment niet bekend. Het is van belang om deze route van heropname zo snel mogelijk te stoppen door mest en veren die fipronil bevatten te verwijderen uit de stal. Het ‘droog’ schoonmaken van de stal kan door de stal (met mondkapje op) bezemschoon te maken en ook alle stof zoveel mogelijk te verwijderen. Denk hierbij ook aan de voorruimtes, etcetera. Dit droge materiaal kan met de mest worden verwerkt. Wanneer water en zeep worden gebruikt, moet het spoelwater worden opgevangen tot een goede methode bekend is om fipronil onschadelijk te maken, of het dient op een verantwoorde manier te worden afgevoerd.
Mest, eieren en kippen die fipronil bevatten, kunnen worden afgevoerd via de door NVWA beschreven route. Op dit moment mag dit enkel na toestemming van de NVWA. Dit betekent dat mest voor verbranding alleen mag worden afgevoerd naar BMC en dat eieren en kippen enkel door de Rendac verwerkt mogen worden. Informatie over het verkrijgen van toestemming voor het afvoeren van eieren, mest en kippen vindt u op de website van de NVWA.

Desinfectie van de stal
Het is van belang het fipronil dat in de stal aanwezig is chemisch af te breken en zodoende te inactiveren, en vervolgens te verwijderen uit de stal. Onschadelijk maken van fipronil in de stal kan door de stal te behandelen met 150 ppm ozon (via een ozongenerator) gedurende 20 uur. De kippen (en andere levende wezens) mogen dan niet in de stal zijn. Daarna is het belangrijk om goed te luchten.
Ook een combinatie van loog met waterstofperoxide is onder laboratoriumomstandigheden in staat om fipronil af te breken en mag in bepaalde gevallen in aanwezigheid van dieren gebruikt worden. Zie 'toepassing waterstofperoxide H2O2 in de praktijk' voor meer informatie.

Er wordt op dit moment nog verder onderzoek gedaan naar middelen om stallen op een verantwoorde wijze schoon te krijgen van fipronil. Om de werkzaamheid van een middel aan te tonen, zijn goed opgezette onderzoeken onder gecontroleerde omstandigheden nodig. Houd deze website en communicatie via OVONED in de gaten voor de resultaten van onderzoeken naar de effectiviteit van andere middelen.

Wel doen: De kippen op dieet zetten en dus laten ruien
Op basis van de informatie die op dit moment beschikbaar is, schatten experts in dat het voor een groot deel van de besmette koppels nut heeft om kippen op dieet te zetten en dus te laten ruien. Door het dieet wordt waarschijnlijk tot 80 procent van het lichaamsvet van de kip afgebroken en daarmee zal het fipronilgehalte in het lichaam van de kip (sneller) verlagen. Het ruien van kippen heeft echter alleen zin als de stal tijdens het ruiproces droog wordt schoongemaakt en gedesinfecteerd. Omdat de desinfectiemiddelen waarvan nu verwacht wordt dat ze effectief zijn, niet toegepast kunnen worden terwijl er dieren in de stal zitten, zal een praktische oplossing gezocht moeten worden voor de tijdelijke huisvesting van de dieren. Het advies is om op twee momenten tijdens het ruiproces de stal te reinigen en zo mogelijk ook te desinfecteren, namelijk bij de start en aan het eind van de rui, vlak voordat er weer energierijker voer aangeboden wordt.

De inschatting dat ruien in veel gevallen waarschijnlijk zin heeft, is gebaseerd op onderzoeken naar hoe de stof fipronil zich gedraagt in het lichaam van de kip. Hieruit is een theoretisch rekenmodel gemaakt. Dit model moet nog onderbouwd en verfijnd worden met veldmetingen van fipronilgehaltes in weefsel van kippen voor en tijdens het dieet. Op dit moment worden die gegevens verzameld op bedrijven met verschillende diëten.

Wel doen: Bemonsteren van de uitloop
De uitloop kan besmet zijn met fipronil. Dit kan gebeurd zijn doordat kippen het fipronil met de mest en urine hebben uitgescheiden in de uitloop. 

Het is daarom aan te raden de uitloop te laten onderzoeken op het gehalte fipronil in de bodem. Neem hiervoor 40 grondmonsters (minimaal 25) op verschillende plaatsen in de uitloop. Verdeel deze monsters over de lengte en breedte van het terrein en achter uw luchtuitlaat. (Veer)stof en mestdeeltjes kunnen ervoor zorgen dat ook deze grond fipronil bevat. Een grondmonster neemt u door middel van steken (doorsnede van ongeveer 1 centimeter, bijvoorbeeld met een appelboor). Zorg dat de monsters maximaal 5 centimeter diep zijn. Hiervan kan een mengmonster gemaakt worden, dit zal ongeveer 250 gram grond zijn.

Er is een aantal methodes voor de aanpak van chemische middelen in de uitloop beschreven. De verwachting is dat fipronil alleen in de toplaag van de bodem zit. Om de uitloop vrij te maken kan gekozen worden voor: 1) diepploegen tot minimaal één meter, 2) afgraven en afvoeren van minimaal 10 cm toplaag en 3) opbrengen van 1 meter grond.

Wel doen: Mest zo vaak mogelijk verwijderen
Kippen scheiden meer dan 50 procent van de opgenomen fipronil uit in de mest en kunnen dit weer opnemen (recirculatie). Om deze recirculatie zoveel mogelijk te doorbreken is het belangrijk de mest zo vaak mogelijk weg te halen. De hoeveelheid fipronil in de omgeving zal dan afnemen.

Wel doen: Het chemisch onschadelijk maken van fipronil
Een combinatie van loog met waterstofperoxide lijkt fipronil af te breken, bij een inwerktijd van 2 uur. Ook de metabolieten van fipronil worden afgebroken onder deze omstandigheden. Het advies van GD is om fipronil chemisch af te breken door eerst te behandelen met soda (natriumcarbonaat) en dan waterstofperoxide. Dit een aantal keren toepassen moet een schone stal opleveren. Hogere gehalten van waterstofperoxide moeten voorzichtig worden gebruikt. Dieren en mensen mogen niet in contact komen met oplossingen die meer dan 0,5% waterstofperoxide bevatten. Verder onderzoek wordt gedaan om andere concentraties, inwerktijden en middelen te testen.

Verschillende partijen hebben ook diverse andere stoffen onderzocht. Een korte samenvatting van de resultaten tot nu toe:

  1. Iets meer dan 14 uur blootgesteld aan 150 ppm ozon: vloer was fipronilvrij, maar rooster, voerbak en nippel bevatten nog wisselende hoeveelheden (soms meer, soms minder dan zonder reinigen).
  2. Behandeling met NOW (in situ gegenereerd actief chloor in een concentratie van ongeveer 700 mg/L): wisselende resultaten: soms wat hogere gehalten van fipronil-verbindingen na behandeling, soms wat lagere gehalten. Wel zijn de lagere gehalten na behandeling in de meerderheid. Mogelijk zou een hogere concentratie of een langere inwerktijd betere resultaten hebben opgeleverd.
  3. Titaanoxide (TiO2) in combinatie met UV-licht reduceert de hoeveelheid fipronil in de stal. 
  4. Ammoniak in combinatie met waterstofperoxide lijkt ook goede resultaten te geven. Het nadeel van ammoniak is dat het een hoger risico vormt voor de omgeving dan soda. 
  5. Quaternaire ammoniumverbindingen met waterstofperoxide: van deze combinaties wordt gemeld dat ze fipronil in de omgeving significant reduceren tot 80 procent na behandeling. Deze resultaten zijn vergelijkbaar met een éénmalige behandeling van soda en waterstofperoxide onder laboratoriumomstandigheden.
  6. Ook UV-licht kan fipronil afbreken, zeker onder basische omstandigheden, maar dan moet het eerst vrijgemaakt worden uit het vet op muren, wanden en roosters. Het afbreken van fipronil is de tweede stap.
Toxinebinders
Het belangrijkste is om te voorkomen dat de kippen weer fipronil uit de omgeving opnemen. Dat kan alleen door de stal zodanig te behandelen dat al het fipronil chemisch is afgebroken. Ervaring leert dat dit veel werk kost. Eén keer behandelen is niet voldoende. Fipronil zit in het vet en moet daaruit vrijgemaakt worden en dan ook nog worden afgebroken. Daarvoor is het vaak nodig om driemaal of nog vaker hetzelfde te doen: voorbehandelen met soda en dan na 30 minuten (tot 2 uur) behandelen met waterstofperoxide. In de praktijk worden op dit moment ook binders gebruikt (bentoniet, humuszuur) om fipronilopname vanuit de darm te beperken. Als onder laboratoriumomstandigheden is aangetoond dat een dergelijke stof ook daadwerkelijk fipronil kan binden, zou dit een aanvullend hulpmiddel kunnen zijn. In een vette omgeving zoals in de darm is de binding (waarschijnlijk) minder sterk dan in een waterige experimentele omgeving.

Bij praktijkstudies werd bij fipronilwaarden van 0,2 mg/kg ei nauwelijks effect van bentoniet op de fipronilwaarden gezien, het effect van schoonmaken was veel sterker. Als de fipronilwaarden echter rond de MRL (maximale residulimiet) zitten is het effect van binders mogelijk groter. Rond deze waarden telt immers elke microgram opname mee en is de verhouding fipronil : binder veel groter. Maar uiteindelijk is schoonmaken van de omgeving het allerbelangrijkst. Als dieren fipronil niet kunnen opnemen uit de omgeving is er immers ook geen binder nodig.

Fipronil wordt opgenomen via de snavel. Maar het fipronil dat als geneesmiddel wordt gebruikt tegen vlooien bij honden en katten, wordt door de huid opgenomen. Omdat de huid van een kip ook relatief veel vet bevat, is het zeker niet uit te sluiten dat fipronil ook via de veren en huid wordt opgenomen.


Wel doen: ALLEEN met water en zeep reinigen als spoelwater wordt opgevangen en het fipronil in het spoelwater onschadelijk wordt gemaakt
Fipronil kan goed verwijderd worden met water en zeep, want zeep kan vet, en dus ook fipronil, omsluiten in zogenaamde micellen en het zo verwijderen. Maar het probleem is dat zeep fipronil niet onschadelijk maakt. Daarom wordt geadviseerd ALLEEN met water en zeep te reinigen als het spoelwater apart opgevangen kan worden en het fipronil hierin onschadelijk gemaakt wordt. 

Fipronil onschadelijk maken in spoelwater
Onderzoek in het lab toont aan dat het toevoegen van soda aan water dat verontreinigd is met fipronil en dat daarna is behandeld met waterstofperoxide, ervoor zorgt dat er geen fipronil en fipronil-metabolieten meer aantoonbaar zijn in het water.
Uit deze resultaten blijkt dat de concentratie fipronil in water minimaal 48 uur niet verandert. Toevoegen van soda zorgt voor een afname in fipronil en metabolieten (gemeten op 24 uur na behandeling). Goed mengen na het toevoegen van de soda zorgt voor een verdere afname. Het na 24 uur toevoegen van waterstofperoxide (zowel bij de niet gemengde vloeistof als bij de gemengde vloeistof) geeft als resultaat dat er 24 uur daarna geen fipronil en fipronil-metabolieten meer aantoonbaar zijn.

In dit onderzoek is gebruikgemaakt van 50 gram soda per liter water. Vervolgens is 24 uur later waterstofperoxide toegevoegd, namelijk 50 ml van een 35% oplossing H2O2. De concentratie fipronil en metabolieten is gemeten op 24 uur na toevoegen van waterstofperoxide (en dus 48 uur na toevoegen van soda).

Het spoelwater uit de stal zal organische resten bevatten (mestdeeltjes, veerstof, huidschilfers, etcetera). Dit kan effect hebben op de inactiverende werking van de soda en waterstofperoxide. Aangeraden wordt om de concentratie fipronil te laten bepalen alvorens het water af te voeren. Op dit moment is onbekend aan welke criteria het water moet voldoen alvorens het in het oppervlakte water geloosd mag worden.

Wel doen: Temperatuur verhogen in de stal
Het chemisch afbreken van fipronil gaat sneller als de temperatuur hoger is. In het algemeen geldt dat chemische reacties 2 tot 3 maal sneller gaan bij iedere 10°C hogere temperatuur. Praktisch gezien kan een minimum temperatuur van 10°C en maximum temperatuur van 40°C worden aangehouden. De stal, en met name het systeem, voergoten en legnesten, moet op temperatuur zijn voordat met de ontsmetting wordt begonnen.

Niet doen: Reiniging van een besmette stal met water (en zeep)

Fipronil is een lipofiele (ofwel vetminnende) stof. Dit betekent dat het erg goed oplost in vet en zeer slecht in water. Daarom blijft fipronil aanwezig in vettige aanslag op wanden, vloeren, het systeem en onderdelen zoals de voerlijnen wanneer de stal alleen met water gereinigd wordt. Zepen kunnen wel effectief zijn om fipronil uit de stal te verwijderen, want zeep kan vet, en dus ook fipronil, omsluiten in zogenaamde micellen en het zo verwijderen. Maar het probleem is dat zeep fipronil niet onschadelijk gemaakt. Het afvalwater bevat daardoor onbekende hoeveelheden actieve fipronil en dit mag in geen geval terechtkomen in het oppervlaktewater (dus ook niet via het riool). Fipronil in verhoogde concentraties in oppervlaktewater kan schadelijk zijn voor dieren en insecten in het milieu. Tot op heden is er geen praktische haalbare manier om afvalwater te behandelen en daarmee geschikt te maken voor lozing in het riool. Wanneer toch water en zeep worden gebruikt, moet dit worden opgevangen tot een goede methode bekend is om fipronil onschadelijk te maken of het spoelwater dient op een verantwoorde manier te worden afgevoerd.

Niet doen: (Reinigings)water in bodem, riool of oppervlaktewater laten komen


Fipronil is een vetminnende stof. Dit betekent dat het erg goed oplost in vet en zeer slecht in water. De verhouding water tot vet is 1 op ongeveer 10.000. Reiniging met enkel water zal ertoe leiden dat fipronil aanwezig blijft in vettige aanslag op wanden, vloeren, het systeem en onderdelen zoals de voerlijnen. Zeep kan vet omsluiten in zogenaamde micellen en op deze manier het vet verwijderen.

In het geval van fipronil kunnen zepen effectief zijn om fipronil uit de stal te verwijderen, maar het probleem is dat zeep fipronil niet onschadelijk maakt. Het afvalwater bevat daardoor onbekende hoeveelheden actieve fipronil en dit mag in geen geval terechtkomen in het oppervlaktewater (dus ook niet via het riool). Fipronil in verhoogde concentraties in oppervlaktewater kan schadelijk zijn voor dieren en insecten in het milieu. Tot op heden is er geen praktische haalbare manier om afvalwater te behandelen en daarmee geschikt te maken voor lozing in het riool. Wanneer toch water en zeep worden gebruikt, moet dit worden opgevangen tot een goede methode bekend is om fipronil onschadelijk te maken of het spoelwater dient op een verantwoorde manier te worden afgevoerd.

Niet doen: Een nieuw koppel plaatsen of een besmet koppel laten ruien zonder adequate reiniging en eventueel desinfectie van de stal

Het is van belang het fipronil die in de stal aanwezig is te inactiveren en vervolgens te verwijderen uit de stal. Fipronil is echter niet gemakkelijk inactief te maken. Het is bewezen dat ozonbehandeling en hoge concentraties waterstofperoxide fipronil af kunnen breken. Maar deze middelen zijn onder praktijkomstandigheden lastig toe te passen, omdat ze alleen gebruikt kunnen worden in afwezigheid van de kippen. Ofwel: de stal moet dan leeg zijn.

 

Niet doen: Middelen toepassen waarvan de werkzaamheid onbekend is

Veel bedrijven zullen u op dit moment adviseren over welke middelen toegepast kunnen worden om uw bedrijf zo snel mogelijk vrij te krijgen van fipronil. Dit is natuurlijk begrijpelijk, maar het dringende advies is toch om geen middelen toe te passen waarvan de werkzaamheid niet of nauwelijks is aangetoond. Zeker niet wanneer de samenstelling van de middelen onbekend is. Het risico is namelijk te groot dat door toepassing van onbekende stoffen eventueel nog meer schade wordt aangericht aan de dieren, de stal en het milieu. Dit zou uiteindelijk ook kunnen leiden tot nog meer schade voor de totale legpluimveesector.

Terug naar de informatiepagina over fipronil

Handige links

Contact fipronil

Informatie voor dierenartsen en pluimveehouders 
cdpluimvee@gddiergezondheid.nl
0900-1770 (optie 4)


Ruth Bouwstra
Sectormanager pluimvee


Guillaume Counotte
Toxicoloog